Chanuka należy do tych żydowskich świąt, które w powszechnej świadomości są kojarzone raczej z tradycją i folklorem niż z głęboką treścią teologiczną. Dla wielu jest to przede wszystkim „święto świateł”, obchodzone zimą, z zapalaniem świec, pieśniami i dziecięcą zabawą. W rzeczywistości jednak Chanuka jest świętem o wiele głębszym znaczeniu, szczególnie jeżeli spojrzymy na to z perspektywy chrześcijańskiej.

Taka właśnie próba została podjęta w niniejszym artykule, z uwzględnieniem nie tylko wymiaru tradycyjnego, lecz także historycznego, mesjańskiego oraz eschatologicznego. Każdy z tych wymiarów odsłania kolejne warstwy sensu, prowadząc od wydarzeń z czasów Machabeuszy aż po proroctwa dotyczące czasów ostatecznych.

 

Znaczenie tradycyjne Chanuki

Nazwa „Chanuka” pochodzi od hebrajskiego słowa חֲנֻכַּת (chanukkat), oznaczającego „poświęcenie” lub „rededykację”. Już sama etymologia wskazuje, że istotą święta nie jest radość czy obfitość, lecz akt przywrócenia czegoś, co zostało zbrukane i zbezczeszczone.

W tradycyjnym ujęciu Chanuka funkcjonuje jako żydowskie Święto Świateł i Święto Cudów. Najbardziej znanym motywem tego święta jest opowieść o cudzie oliwy, według której niewielka ilość oliwy, wystarczająca jedynie na jeden dzień, miała palić się w menorze przez osiem dni.

O historycznym tle tego święta będzie mowa w kolejnym punkcie. W tym miejscu należy jednak wyjaśnić, że po przejęciu przez Żydów w 164 roku p.n.e. kontroli nad Świątynią Jerozolimską z rąk Seleucydów oraz jej oczyszczeniu z pogańskich zbezczeszczeń, pojawił się problem przywrócenia regularnego kultu świątynnego. Jednym z jego istotnych elementów było ponowne zapalenie menory, które wymagało użycia rytualnie czystej oliwy.

Według tradycji rabinicznej, zgodnie z wymogami halachicznymi (tzn. wynikającymi z prawa żydowskiego), oliwa przeznaczona do świątynnego świecznika musiała być nienaruszona i zapieczętowana pieczęcią arcykapłana. Po zbezczeszczeniach dokonanych przez Seleucydów odnaleziono jednak tylko jeden niewielki dzban oliwy, który mógł wystarczyć jedynie na jeden dzień. Problem polegał na tym, że na wytworzenie nowej oliwy potrzeba było kolejnych siedmiu dni.

Pomimo tego zdecydowano się zapalić menorę. Wbrew naturalnym oczekiwaniom oliwa ta paliła się nie przez jeden dzień, lecz przez osiem dni – dokładnie tyle, ile było potrzebne do przygotowania nowej, rytualnie czystej oliwy. Wydarzenie to zostało uznane za cud, pochodzący od Boga.

Choć opowieść o cudzie oliwy nie pojawia się w księgach machabejskich, ani w Piśmie Świętym, lecz wywodzi się z późniejszej tradycji talmudycznej, to właśnie ona stała się centralnym elementem tradycyjnego przesłania Chanuki.

Również popularne zwyczaje, takie jak zabawa drejdlem – czworobocznym bączkiem z pojedynczą literą hebrajską na każdej ze stron – należą do tej warstwy tradycyjnej. Na drejdlu znajdują się litery nun (נ), gimel (ג), he (ה) i pe (פ), które są pierwszymi literami słów w zdaniu: Nes gadol haja po („Stał się tu wielki cud”).

Pomimo tego, że cud oliwy mógł mieć miejsce, nie stanowił on pierwotnego centrum Chanuki. Wynika to z faktu, że nie ma o nim wzmianki ani w księgach machabejskich, ani w Piśmie Świętym. Wiele elementów tradycyjnych, w tym pieśni chanukowe oraz ich język, pochodzi z okresu średniowiecza, a nie z czasów Drugiej Świątyni.

 

Znaczenie historyczne Chanuki

Historyczny wymiar Chanuki stanowi fundament całego święta. Odnosi się on do wydarzeń z II wieku przed Chrystusem, do czasów panowania Antiocha IV Epifanesa z dynastii Seleucydów oraz do powstania Machabejskiego.

Antioch IV Epifanes, hellenistyczny król imperium Seleucydów, sprawujący w tym czasie władzę nad Judeą, podjął próbę całkowitej hellenizacji Żydów. Proces ten nie ograniczał się do narzucenia obcej kultury, lecz obejmował próbę zniszczenia żydowskiej tożsamości religijnej. Krok po kroku wprowadzano zakazy obrzezania, przestrzegania praw kaszrutu (tzn. żydowskiego prawa dotyczącego koszerności pożywienia) oraz publicznego czytania Tory. W końcu doszło do najcięższego aktu bluźnierstwa – zbezczeszczenia Świątyni Jerozolimskiej. Antioch złożył na ołtarzu ofiarę ze świni i ustawił w Świątyni posąg Zeusa, nadając mu własne rysy. Był to akt, który w sposób skrajny pogwałcił świętość miejsca zamieszkania Boga.

W odpowiedzi na te wydarzenia wybuchł bunt Machabeuszy – kapłańskiej rodziny z Modein. Machabeusze, prowadząc walkę partyzancką, ostatecznie odzyskali Jerozolimę i dokonali ponownego poświęcenia Świątyni.

Kluczowym problemem po zwycięstwie było to, co zrobić z kamieniami ołtarza, które zostały zbezczeszczone krwią świni. Nie można ich było ani wyrzucić, ani ponownie użyć, ponieważ były jednocześnie uświęcone i rytualnie nieczyste. Zostały więc rozebrane i złożone, oczekując dnia, w którym Mesjasz lub prorok Eliasz wskaże, jak należy z nimi postąpić. Właśnie ten akt rededykacji Świątyni stanowi istotę historycznej Chanuki.

 

Znaczenie mesjańskie Chanuki

Wymiar mesjański Chanuki ujawnia się w sposób szczególny w Ewangelii Jana, w rozdziale 10. To tam czytamy, że Jezus obchodził w Jerozolimie święto Poświęcenia Świątyni, czyli Chanukę (por. J 10,22).

W Ewangelia Jana10 jest napisane:

10.22 Obchodzono wówczas w Jerozolimie rocznicę poświęcenia świątyni. Była zima 10.23 i Jezus przechadzał się po świątyni, po portyku Salomona. 10.24 Wtedy obstąpili Go Żydzi i zapytali: Jak długo będziesz trzymał nas w niepewności? Jeśli Ty jesteś Chrystusem, powiedz nam wyraźnie. 10.25 Jezus na to: Powiedziałem wam, lecz nie wierzycie. Świadczą o Mnie dzieła, których dokonuję w imieniu mojego Ojca. (…) 10.31 Żydzi znów chwycili za kamienie, aby Go ukamienować. 10.32 Wtedy Jezus zapytał ich: Pokazałem wam wiele dobrych dzieł pochodzących od mojego Ojca. Za które z tych dzieł chcecie Mnie ukamienować? 10.33 Żydzi odpowiedzieli: Nie chcemy Cię ukamienować za dobre dzieło, ale za obrazę Boga oraz za to, że Ty, chociaż jesteś człowiekiem, czynisz siebie Bogiem.

Obecność Jezusa w Świątyni podczas tego święta ma istotne znaczenie teologiczne, ponieważ Chanuka nie należy do świąt ustanowionych w Torze. Mimo to Jezus nie tylko jej nie odrzuca, lecz świadomie uczestniczy w jej obchodach, nadając im głębszy, mesjański sens.

Chanuka w Ewangelii Jana staje się kontekstem objawienia tożsamości Jezusa.

Po pierwsze, jako Święto Światła, Chanuka łączy się bezpośrednio z janowym motywem Jezusa jako „prawdziwej światłości” (J 1,9; 8,12). Menora, zapalana ponownie w oczyszczonej Świątyni, symbolizowała Słowo Boże, które miało wychodzić z Syjonu i oświetlać lud. Jezus, nauczając podczas Chanuki, przedstawia siebie jako spełnienie tej symboliki.

Po drugie, jako Święto Cudów, Chanuka wpisuje się w janową teologię znaków, poprzez które Jezus objawiał swoją mesjańską tożsamość. Cuda, które czynił pośród ludzi, nie miały jedynie charakteru nadzwyczajnych wydarzeń, lecz stanowiły znaki potwierdzające, że został posłany przez Ojca jako Ten, w którym jest zbawienie. W tym samym kluczu tradycja o cudzie menory, płonącej przez osiem dni mimo ilości oliwy wystarczającej jedynie na jeden dzień, odczytywana jest jako znak Bożej obecności i przychylności, a nie jako cel sam w sobie.

Jednocześnie Ewangelia Jana ukazuje dramatyzm tej sceny. Zamiast odpowiedzi wiary żydowscy przywódcy religijni sięgają po kamienie, dążąc do ukamienowania Jezusa. Kamienie te mogły pochodzić z ołtarza zbezczeszczonego przez Seleucydów i wciąż zalegać na terenie Świątyni, oczekując na rozstrzygnięcie mesjańskie. Paradoksalnie Ten, na którego czekano jako Mesjasza, stoi pośród nich, a oni pragną Go zgładzić.

W tym kontekście Chanuka ujawnia, że Mesjasz nie przychodzi w sposób zgodny z politycznymi i narodowymi oczekiwaniami. Jezus nie jest nowym Machabeuszem, który wypędzi Rzymian. Objawia się jako Światłość i Prawda, a nie jako polityczny wyzwoliciel. Chanuka staje się więc momentem konfrontacji między prawdziwym Mesjaszem a fałszywymi oczekiwaniami mesjańskimi.

 

Znaczenie eschatologiczne Chanuki

Historia Antiocha IV Epifanesa oraz powstania Machabeuszy posiada nie tylko wymiar historyczny, lecz również głęboki wymiar eschatologiczny. Wcześniejsze części artykułu ukazały Chanukę jako moment rededykacji Świątyni oraz jako kontekst objawienia Mesjasza w osobie Jezusa. W perspektywie biblijnej nie jest to jednak ostatnie słowo tej historii. To, co wydarzyło się w II wieku przed Chrystusem, stanowi proroczy wzorzec zapowiadający wydarzenia czasów ostatecznych.

Księga Daniela opisuje działalność Antiocha IV Epifanesa w sposób, który do pewnego momentu dokładnie odpowiada znanym faktom historycznym, po czym proroctwo wyraźnie wykracza poza jego epokę i kieruje uwagę ku postaci ostatecznego Antychrysta (Dn 8,17; 11,36).[1] W ten sposób Antioch jawi się nie tylko jako prześladowca Izraela, lecz jako typ przyszłego przeciwnika Boga.

Antioch Epifanes występuje w Księdze Daniela jako „mały róg” (Dn 8,9), który wyrasta z jednego z królestw greckich. Jego działania tworzą spójny schemat, powtarzający się później w zapowiedziach eschatologicznych. Przede wszystkim uderza on w sam rdzeń kultu Boga Izraela: znosi codzienną ofiarę (tamid) i dopuszcza się zbezczeszczenia Świątyni Jerozolimskiej (Dn 8,11–13; 11,31). W miejscu świętym zostaje ustawiona „obrzydliwość spustoszenia” (שִׁקּוּץ מְשֹׁמֵם, shiqqûc mešomēm), utożsamiana z pogańskim kultem Zeusa (por. 1 Mch 1,54).

Zbezczeszczenie Świątyni nie było jednak odosobnionym aktem, lecz częścią szerszego programu. Antioch narzucił przymusową hellenizację, zakazując obrzezania, szabatu i studiowania Tory (1 Mch 1,44–50). Była to próba zatarcia granicy między ludem przymierza a narodami oraz zastąpienia objawionego Prawa obcą ideologią. Co istotne, proces ten dokonywał się nie tylko przez przemoc, lecz również przez kompromis wewnątrz samego ludu Bożego. Kolaboranci, tacy jak arcykapłani Jazon i Menelaos, dla władzy i osobistych korzyści sprzeniewierzyli się świętości urzędu (2 Mch 4). Daniel ujmuje to w ten sposób: „A tych, którzy bezbożnie będą postępować wbrew przymierzu, zwiedzie pochlebstwami do odstępstwa” (Dn 11,32a).

Kulminacją tych działań było brutalne prześladowanie wiernych. Ci, którzy pozostali wierni Torze, byli torturowani i zabijani (2 Mch 6–7).

Nowy Testament oraz dalsze partie Księgi Daniela wskazują jednak, że Antioch Epifanes nie jest ostatecznym wypełnieniem tych proroctw, lecz jedynie ich zapowiedzią. Jezus, mówiąc o przyszłej „obrzydliwości spustoszenia” (Mt 24,15), świadomie odróżnia wydarzenia czasów ostatecznych od czynów Antiocha. Podobnie apostoł Paweł opisuje Antychrysta jako tego, który „zasiądzie w świątyni Bożej, podając się za Boga” (2 Tes 2,4), rozwijając motyw samoubóstwienia znany już z postawy Antiocha, który przyjął tytuł Epifanes – „objawienie boga”.

Antychryst wykroczy jednak poza swojego historycznego poprzednika zarówno skalą, jak i intensywnością działań. Podczas gdy Antioch działał lokalnie, Antychryst otrzyma władzę nad „każdym plemieniem, ludem, językiem i narodem” (Ap 13,7). Ustanowi globalny system kultu i kontroli, powiązany ze „znamieniem Bestii” (Ap 13,16–17), obejmujący sferę religijną, polityczną i ekonomiczną. Jego panowanie będzie wspierane przez fałszywe znaki i cuda (Ap 13,13; 2 Tes 2,9) oraz jawne bluźnierstwo przeciw Bogu i niebu (Dn 11,36; Ap 13,5–6).

Na tle tego wszystkiego ponownie pojawia się motyw wiernej reszty. Daniel zapowiada, że „lud tych, którzy znają swojego Boga, umocni się i będą działać” (Dn 11,32b).

Machabeusze (1 Mch 2,42) stają się zapowiedzią tych, którzy w czasach ostatecznych „przestrzegają przykazań Bożych i wiary Jezusa” (Ap 14,12).

W tym świetle Chanuka nabiera ostatecznego znaczenia. Rededykacja Świątyni po jej zbezczeszczeniu staje się zapowiedzią ostatecznego oczyszczenia i manifestacji Królestwa Bożego. Tak jak panowanie Antiocha zostało nagle przerwane (Dn 8,25), tak również Antychryst zostanie zgładzony: „A wtedy objawi się ów niegodziwiec, którego Pan Jezus zabije tchnieniem ust swoich i zniweczy blaskiem przyjścia swego.” (2 Tes 2,8)

Chanuka nie jest więc jedynie wspomnieniem przeszłego zwycięstwa, lecz proroczym cieniem wydarzeń, które dopiero nadejdą.

 

Zakończenie

Chanuka w swojej pełni nie jest ani jedynie tradycyjnym świętem świateł, ani marginalnym epizodem historii Izraela. Jest świętem rededykacji – zarówno w sensie historycznym, jak i duchowym. Łączy w sobie pamięć o przeszłym oczyszczeniu Świątyni, objawienie Mesjasza w osobie Jezusa oraz zapowiedź przyszłych zmagań i ostatecznego zwycięstwa Boga nad siłami zła.

Zrozumienie Chanuki w jej tradycyjnym, historycznym, mesjańskim i eschatologicznym znaczeniu pozwala dostrzec, że nie jest ona dodatkiem do biblijnej narracji, lecz jednym z kluczowych punktów, w których historia, proroctwo i teologia spotykają się w jedno. Jeśli nie rozpozna się tego „cienia”, trudno będzie rozpoznać rzeczywistość, gdy nadejdzie jej pełnia.

 

Przypisy

[1] Próbę wyjaśnienia tego, podejmuję w artykule „Komentarz do 11 rozdziału Księgi Daniela”

Artykuł ten w dużej mierze jest inspirowany książką Jacoba Prascha „Shadows of the Beast”.

Autor: Artur Pluta