Współczesne spory teologiczne dotyczące milenium (czyli tysiącletniego królestwa z Obj 20) i ucisku (rozumianego jako wielki ucisk poprzedzający powrót Chrystusa) regularnie odwołują się do historii – zwłaszcza do okresu ojców Kościoła, kiedy to formowały się pierwsze interpretacje eschatologiczne.

Donald Fairbairn, w swoim artykule Contemporary Millennial/Tribulational Debates: Whose Side Was the Early Church On („Współczesne debaty milenijno-trybulacyjne: po czyjej stronie był wczesny Kościół?”), poddaje analizie poglądy starożytnych pisarzy chrześcijańskich.[1]

Jego celem jest odpowiedzieć na trzy kluczowe pytania:

• czy premilenializm był powszechnym przekonaniem pierwszych wieków,
• jaki jego typ dominował (czy zbliżony do współczesnego premilenializmu „historycznego” czy „dyspensacjonalnego”), oraz
• jaką funkcję teologiczną pełniło to oczekiwanie wczesnego Kościoła.

 

Fairbairn zaczyna od szerszego kontekstu, podkreślając że interpretacja biblijna nigdy nie odbywa się w próżni. Obejmuje ona splot egzegezy, teologii, historii i kultury, które wpływają na wybór tekstów, sposób ich rozumienia i zastosowania. W sporach teologicznych każda ze stron zwykle nie tylko broni swojego rozumienia Pisma, ale też usiłuje wykazać, że to właśnie ich interpretacja była tą „pierwotną”, reprezentowaną przez wczesny Kościół. W przypadku milenium oraz ucisku, spory te trwają do dziś – i często obie strony twierdzą, że to właśnie pierwsi chrześcijanie stali po ich stronie.

 

Czy premilenializm był poglądem większości w Kościele pierwotnym?

Fairbairn ukazuje, że w pismach ojców Kościoła temat milenium pojawia się rzadziej niż inne wątki eschatologiczne, jak na przykład powrót Chrystusa, sąd ostateczny czy zmartwychwstanie. Fakt ten próbuje się wyjaśniać w dwojaki sposób.

 

Pierwsze stanowisko jest takie, że od samego początku istniały zarówno poglądy chiliastyczne (premilenialne), jak i niechiliastyczne (a więc amilenialne lub duchowe interpretacje Obj 20), bez wyraźnej przewagi żadnego z nich.[2] Badacze tacy jak George Lyons czy Everett Ferguson podkreślają, że nadzieja tysiącletniego królestwa była szczególnie silna w Azji Mniejszej – kolebce Apokalipsy i działalności Justyna Męczennika, Ireneusza czy Papiasza – ale nigdy nie stała się powszechna. Inni pisarze, tacy jak Hermas, Klemens Aleksandryjski czy Orygenes, mieli już rzekomo preferować bardziej „duchowe” wizje przyszłości.[3]

Fairbairn jednak odrzuca ten pogląd, wskazując, że milczenie wielu autorów nie może być dowodem na brak wiary w milenium. Tacy pisarze jak Justyn Męczennik czy Tertulian mogli unikać jawnego mówienia o ziemskim królestwie z powodów politycznych – w Rzymie każda sugestia o rychłym upadku imperium mogła zostać uznana za bunt. Ponadto nie ma żadnych dowodów na to, że przed połową III wieku ktokolwiek otwarcie odrzucał wiarę w literalne królestwo Chrystusa na ziemi.

 

Drugie stanowisko – które Fairbairn uznaje za bardziej uzasadnione – zakłada, że premilenializm był rzeczywiście dominującym poglądem w II wieku. Już XIX-wieczny historyk Philip Schaff pisał, że najbardziej charakterystycznym rysem eschatologii starożytnego Kościoła było właśnie chiliastyczne oczekiwanie na ziemskie panowanie Chrystusa.[4] I rzeczywiście, Justyn Męczennik w Dialogu z Żydem Tryfonem mówi wprost, że „wszyscy prawowierni chrześcijanie” wierzą w przyszłe, tysiącletnie królestwo w odnowionej Jerozolimie. Podobnie Ireneusz z Lyonu, w Adversus Haereses, twierdzi, że ci, którzy odrzucają wiarę w ziemskie królestwo, są pod wpływem gnostyków i nie rozumieją Bożych planów dotyczących stworzenia i zmartwychwstania ciała.

Ojcowie ci łączyli milenium z nadzieją na cielesne zmartwychwstanie i odnowienie stworzenia. W ich ujęciu królestwo Chrystusa miało być etapem przejściowym między obecną epoką a wiecznością – materialnym potwierdzeniem Bożej wierności i Jego planu odkupienia całego stworzenia.

 

Dlaczego premilenializm zanikł?

Odejście od premillennializmu można tak naprawdę umiejscowić w połowie III wieku. Orygenes, w duchu platonizmu, odrzucił literalne odczytywanie Apokalipsy, krytykując millenarystów za „zmysłowe” pojmowanie Bożych obietnic – jedzenia, picia i cielesnych rozkoszy. Jego duchowa wizja przyszłości uczyniła z milenium symbol, a nie rzeczywistość. Fairbairn zauważa, że jego interpretacja była uwarunkowana zarówno filozofią platońską, jak i chęcią zdystansowania się od żydowskich korzeni chrześcijaństwa.

Jeszcze większy wpływ wywarł Augustyn z Hippony. Początkowo skłaniał się ku millenaryzmowi, jednak ostatecznie w De civitate Dei (Państwie Bożym) uznał, że „tysiąc lat” z Apokalipsy stanowi symbol obecnego wieku Kościoła, w którym Chrystus duchowo króluje w sercach wiernych, natomiast pierwsze zmartwychwstanie oznacza nawrócenie grzesznika.

Tak narodził się amilenializm – dominujący pogląd chrześcijaństwa przez kolejne wieki.

Fairbairn wskazuje jednak, że ten zwrot był możliwy tylko w nowych warunkach społecznych – po „konwersji” Cesarstwa Rzymskiego. Chrześcijanie, przestając być prześladowaną mniejszością, zaczęli interpretować swoje doczesne powodzenie jako realizację Bożego królestwa. W takim kontekście dosłowne oczekiwanie na powrót Chrystusa i radykalną przemianę świata przestało być naglące.

 

Premilenializm wczesnego Kościoła a współczesne interpretacje

Fairbairn zwraca uwagę, że choć wczesny Kościół był zasadniczo premilenialny, jego poglądy różniły się od współczesnego dyspensacjonalizmu.

Po pierwsze, ojcowie nie znali hermeneutyki zakładającej ścisłe rozdzielenie Izraela i Kościoła. Wręcz przeciwnie – Ireneusz i Justyn widzieli Kościół jako wypełnienie obietnic danych Abrahamowi i Izraelowi. Ziemia obiecana miała należeć do całego ludu Bożego, a nie do etnicznego Izraela.

Po drugie, wczesnochrześcijańska wizja ucisku była całkowicie inna od dzisiejszej. Współczesny dyspensacjonalizm często zakłada, że Bóg „zabierze” Kościół z ziemi przed okresem ucisku (tzw. pochwycenie Kościoła), aby oszczędzić mu cierpienia. W przeciwieństwie do tego, dla chrześcijan II wieku cierpienie i prześladowanie były nieodłączną częścią życia wierzącego. Ucisk był postrzegany nie jako kara, lecz jako ostatnia próba wiary – „ostatni bój sprawiedliwych”, jak pisał Ireneusz. Chrześcijanie nie spodziewali się uniknięcia prześladowań, lecz wierzyli, że właśnie przez nie zostaną oczyszczeni i przygotowani do udziału w Królestwie.

Po trzecie, wczesny Kościół nie znał podziału między „pochwyceniem” a „powrotem” Chrystusa. Jak pokazuje homilia Jana Chryzostoma o 1 Tes 4, wierni mieli być „porwani na obłoki” jedynie po to, by wyjść na spotkanie Pana i powrócić z Nim na ziemię w chwale – jak lud wychodzi na spotkanie królowi.[5] To podejście całkowicie wyklucza koncepcję dwóch faz powrotu Chrystusa.

 

Teologiczne znaczenie milenium dla wczesnego Kościoła

Dla ojców Kościoła eschatologia nie była marginalnym tematem ciekawości o przyszłość, lecz miała kluczowe znaczenie dla całego systemu wiary. Ireneusz i Tertulian widzieli w niej broń przeciwko gnostycyzmowi, który negował dobroć stworzenia i cielesność człowieka. W ich ujęciu milenium – realne, ziemskie królestwo – było dowodem, że Bóg nie odrzuca materii, ale zamierza ją odnowić i uświęcić.

Eschatologia pełniła więc funkcję apologetyczną i dogmatyczną: potwierdzała jedność Pisma (Starego i Nowego Testamentu), jedność Boga oraz spójność Jego planu zbawienia, obejmującego zarówno duszę, jak i ciało, zarówno niebo, jak i ziemię. Oczekiwanie na tysiącletnie królestwo było zatem nie tylko kwestią egzegezy Apokalipsy, ale świadectwem wiary w Boga, który działa w historii i w materii.

Fairbairn kończy refleksją, że współczesne chrześcijaństwo mogło zatracić ten wymiar nadziei. Zbyt duchowe, zbyt „platońskie” rozumienie przyszłości – oderwane od realnego stworzenia – prowadzi do powrotu gnostyckiego dualizmu, w którym świat materialny traci znaczenie. Wczesny Kościół przypomina nam, że eschatologia to nie ciekawostka o końcu świata, lecz centralny element naszej wiary w Boga, który stworzył, odkupił i ostatecznie odnowi świat.

Premilenializm ojców Kościoła – posttrybulacyjny, realistyczny i zakorzeniony w nadziei na odnowienie stworzenia – był dla nich afirmacją Bożej dobroci i wierności wobec historii. Dla współczesnych debat eschatologicznych stanowi wyzwanie: by na nowo odkryć, że nadzieja chrześcijańska nie ucieka od świata, lecz oczekuje jego przemiany przez przychodzącego Króla.

 

PRZYPISY

[1] Donald Fairbairn, „Contemporary Millennial/Tribulational Debates: Whose Side Was the Early Church On”, w: Case for Historic Premillennialism: An Alternative to „Left Behind” Eschatology, red. Craig L. Blomberg i Sung Wook Chung (Grand Rapids: Baker Academic, 2009).

[2] Chiliazm (gr. χίλια chília – „tysiąc”) to pogląd eschatologiczny, według którego Chrystus będzie panował wraz ze świętymi przez dosłowne tysiąc lat na ziemi po swoim powtórnym przyjściu, zgodnie z dosłowną interpretacją Obj 20,1–6. W teologii chrześcijańskiej chiliazm jest zasadniczo tożsamy z premilenializmem. Jego przeciwieństwem są interpretacje niechiliastyczne, obejmujące przede wszystkim amilenializm, który rozumie „tysiąc lat” symbolicznie jako okres obecnego panowania Chrystusa, oraz niekiedy postmilenializm, który zakłada stopniowe urzeczywistnianie się Królestwa Bożego w historii przed paruzją.

[3] George Lyons, Eschatology in the Early Church, w: The Second Coming: A Wesleyan Approach to the Doctrine of Last Things, Beacon Hill Press of Kansas City, 1995; Everett Ferguson, Church History, Volume One: From Christ to the Pre-Reformation: The Rise and Growth of the Church in Its Cultural, Intellectual, and Political Context, Grand Rapids: Eerdmans, 2013.

[4] Philip Schaff, History of the Christian Church, vol. II: Ante-Nicene Christianity A.D. 100–325, New York, 1889; wyd. nowsze: tamże, Legare Street Press, 2022.

[5] Jan Chryzostom, Homilie do Pierwszego i Drugiego Listu św. Pawła do Tesaloniczan, Biblia Ojców, t. 9, tłum. ks. Antoni Paciorek, Edycja Świętego Pawła, 2024.

 

Artykuł oparty na pozycji:
A Case for Historic Premillennialism: An Alternative to “Left Behind” Eschatology, red. Craig L. Blomberg, Sung Wook Chung.

Artur Pluta